Van code naar prompt: hoe AI het auteursrecht op software onder druk zet

I. Vibe coding: situatieschets
De opkomst van generatieve artificiële intelligentie heeft de manier waarop software wordt ontwikkeld ingrijpend veranderd. Waar ontwikkelaars vroeger zelf code schreven, zien we vandaag een duidelijke verschuiving naar wat inmiddels vibe coding wordt genoemd. Daarbij beschrijft de gebruiker in natuurlijke taal wat een toepassing moet doen, waarna een AI-systeem de code genereert, test en soms zelfs uitvoert. Deze evolutie maakt softwareontwikkeling sneller, toegankelijker en goedkoper, maar stelt tegelijk het klassieke juridische kader, en in het bijzonder het auteursrecht, voor fundamentele uitdagingen.

Traditioneel wordt software in Europa beschermd door het auteursrecht als een werk van letterkunde. Om voor bescherming in aanmerking te komen, moet een werk een eigen intellectuele schepping zijn en moet het de persoonlijkheid van de maker weerspiegelen door vrije en creatieve keuzes. Daarbij geldt dat het auteursrecht enkel de concrete uitdrukking van een werk beschermt, zoals de broncode of objectcode, en niet de onderliggende ideeën, functionaliteiten of concepten. Dit onderscheid vormt een van de pijlers van het auteursrecht en is ook expliciet verankerd in internationale verdragen en Europese regelgeving.

Vibe coding zet deze uitgangspunten onder druk, omdat de rol van de menselijke maker verschuift. In plaats van zelf code te schrijven, formuleert de gebruiker instructies of prompts, waarna de AI de technische uitwerking verzorgt. De centrale vraag wordt dan waar de creatieve bijdrage zich precies bevindt. Ligt die in de prompt, in de structuur van de instructies, of in het eindresultaat? Het auteursrecht vereist dat de creatieve keuzes van de mens zichtbaar zijn in de concrete uitwerking. Wanneer software grotendeels door AI wordt gegenereerd zonder aantoonbare menselijke creatieve input, zal er in principe geen auteursrechtelijke bescherming zijn.

In de praktijk blijkt dit een bijzonder complexe beoordeling. Software is in essentie functioneel van aard, en creatieve keuzes zijn vaak minder zichtbaar dan bij bijvoorbeeld beeldende kunst of literatuur. Rechters zullen moeten nagaan of en in welke mate de menselijke bijdrage zich vertaalt in de concrete vorm van de software. Recente rechtspraak benadrukt dat enkel die elementen beschermd zijn die het resultaat zijn van vrije en creatieve keuzes van de maker. Functionele of louter technische keuzes komen in principe niet in aanmerking voor bescherming, tenzij zij op een bepaalde manier een creatieve uitdrukking krijgen.

De rol van prompts en instructies vormt daarbij een bijzonder discussiepunt. Er bestaat een duidelijk verschil tussen eenvoudige instructies en uitgebreide, gedetailleerde beschrijvingen van een softwareproject. In theorie zou een complex instructiebestand creatieve keuzes kunnen bevatten die zich vertalen in de output. Toch is het niet evident dat dergelijke prompts voldoende controle geven over het eindresultaat om te spreken van auteurschap. Amerikaanse richtlijnen wijzen erop dat loutere instructies doorgaans onvoldoende zijn om auteursrechtelijke bescherming te rechtvaardigen, tenzij de menselijke inbreng duidelijk en substantieel tot uiting komt in het eindproduct.

Een belangrijk gevolg van deze evolutie is dat de bewijslast in auteursrechtelijke geschillen aanzienlijk toeneemt. Waar vroeger vaak volstond om te stellen dat software het resultaat was van creatieve arbeid, zal men vandaag concreet moeten aantonen welke menselijke keuzes aan de basis liggen van het werk. Dit betekent dat documentatie van het ontwikkelingsproces essentieel wordt. Het bijhouden van prompts, verschillende versies, architecturale beslissingen, documenteren van het proces en andere relevante informatie kan doorslaggevend zijn om bescherming te kunnen claimen. Zonder dergelijke documentatie wordt het bijzonder moeilijk om aan te tonen dat software het resultaat is van een eigen intellectuele schepping.

Deze onzekerheid heeft belangrijke gevolgen voor ondernemingen. Indien software niet of slechts beperkt auteursrechtelijk beschermd is, heeft dit een directe impact op de economische waarde ervan. Software die gemakkelijk reproduceerbaar is, verliest een belangrijk deel van haar exclusiviteit. Dit speelt met name een rol bij licentieovereenkomsten en overnames van technologiebedrijven, waar intellectuele eigendom vaak een kernbestanddeel van de waardering vormt. Tegelijkertijd ontstaat er een verhoogd risico op auteursrechtinbreuken, aangezien AI-systemen worden getraind op grote hoeveelheden bestaande code, waaronder ook beschermde werken. Gebruikers van AI-gegenereerde code lopen dus het risico onbewust inbreuk te maken op rechten van derden.

Ook contractueel zijn de implicaties aanzienlijk. De voorwaarden van AI-tools bevatten vaak bepalingen over eigendom van de gegenereerde output, die zorgvuldig moeten worden geanalyseerd. Daarnaast zullen bestaande overeenkomsten met werknemers, freelancers en softwareleveranciers moeten worden aangepast aan deze nieuwe realiteit. Klassieke garanties over originaliteit en inbreukvrijheid worden moeilijker houdbaar wanneer code gedeeltelijk door AI wordt gegenereerd. In het kader van overnames en investeringen wordt het bovendien essentieel om grondig te onderzoeken in welke mate een codebase AI-gegenereerd is en of de nodige documentatie aanwezig is.

Gelet op de beperkingen van het auteursrecht, winnen alternatieve beschermingsmechanismen aan belang. Bedrijfsgeheimen kunnen bescherming bieden voor algoritmes, datasets en interne processen, op voorwaarde dat zij effectief geheim worden gehouden. Octrooien kunnen relevant zijn voor technische innovaties, al beschermen zij enkel het technische effect en niet de concrete code. Databankenrecht en modellenrecht kunnen in specifieke gevallen aanvullende bescherming bieden, bijvoorbeeld voor datasets of gebruikersinterfaces. In de praktijk zal contractuele bescherming, via licenties en geheimhoudingsclausules, een steeds belangrijkere rol spelen. Toch biedt geen van deze mechanismen dezelfde brede en automatische bescherming als het auteursrecht traditioneel bood.

De impact van vibe coding reikt verder dan het juridische domein. De productiviteit van ontwikkelaars neemt aanzienlijk toe, maar tegelijkertijd verandert de aard van hun werk. De rol van de ontwikkelaar evolueert naar die van architect of supervisor van AI-systemen. Dit heeft gevolgen voor de arbeidsmarkt, waar de vraag naar (junior) developers mogelijk afneemt. Ook het open source-ecosysteem komt onder druk te staan, onder meer door de toename van AI-gegenereerde bijdragen van wisselende kwaliteit.

Alles wijst erop dat vibe coding een structurele en blijvende verandering teweegbrengt in de softwaresector. Het auteursrecht, dat historisch gebaseerd is op menselijke creativiteit, lijkt niet langer perfect afgestemd op deze nieuwe realiteit. De vraag rijst dan ook of het bestaande juridische kader volstaat, of dat een nieuw, specifiek beschermingsregime voor AI-gegenereerde software nodig is. In het verleden heeft de wetgever al ingegrepen met sui generis rechten voor databanken en halfgeleiders. Een gelijkaardige evolutie voor software is niet ondenkbaar.

Voor ondernemingen en ontwikkelaars is het in ieder geval essentieel om zich tijdig aan te passen aan deze nieuwe context. Het zorgvuldig documenteren van het ontwikkelingsproces, het herbekijken van contracten en het combineren van verschillende beschermingsmechanismen zullen cruciaal zijn om juridische risico’s te beperken en de waarde van software te behouden.

Gebruikt uw onderneming AI voor softwareontwikkeling of andere creatieve toepassingen? Dan is het belangrijk om stil te staan bij auteursrechten, contractuele afspraken en de bescherming van uw intellectuele eigendom. Areaal helpt u om de juridische risico’s correct in kaart te brengen.

Neem gerust contact met ons op of bekijk onze expertises.